Schadelijke stoffen - cyanide

Cyaniden komen voor in veel voedingsstoffen en in planten. In planten zitten ze gebonden in suikermoleculen, als verdediging tegen herbivoren. Veel bacteriën, schimmels en algen kunnen cyaniden produceren. Het is onder andere een onderdeel van nikkelijzer hydrogenase enzymen.

Toepassing
Cyanide kent vele (industriële) toepassingen. Het wordt onder andere gebruikt om goud uit gesteente te winnen in goudmijnen. Verder wordt het toegepast in elektrodepositie, metallurgie, sieraden industrie en fotografie. In het verleden zijn cyaniden gebruikt als rattengif en insecticiden.

Cyaniden worden ook wel illegaal gebruikt voor visvangst voor aquaria en vismarkten, in de buurt van koraalriffen bij onder meer Indonesië, de Filippijnen en de Caraïben. Cyanide dient om de vissen te verdoven, zodat ze makkelijk levend kunnen worden gevangen.

Soorten
Er zijn veel verschillende typen cyaniden. De typen waarvan een CN^- groep kan afsplitsen zijn giftig, hieronder staan een aantal voorbeelden genoemd.

Waterstofcyanide
Kleurloos gas met een vage amandelachtige kleur, komt onder meer vrij uit verbrandingsmotoren, sigarettenrook, en plastics met acronytril

Natriumcyanide
Witachtige poeders die bij blootstelling aan lucht een amandelachtige geur loslaten, door de vorming van waterstofcyanide door hydrolyse

Kaliumcyanide
Witachtige poeders die bij blootstelling aan lucht een amandelachtige geur loslaten, door de vorming van waterstofcyanide door hydrolyse

IJzercyanide
Pruisisch blauw; blauwachtige kleur, wordt wel gebruikt als actieve stof in inkt voor vingerafdrukken. Bij blootstelling aan zuren komt waterstofcyanide vrij

Kopercyanide
Onoplosbaar groenig poeder waaruit bij verbranding waterstofcyanide vrijkomt, gebruikt als insecticide, fungicide en biocide

Zilvercyanide
Geurloos grijswit poeder waaruit bij contact met lucht of water waterstofcyanide vrijkomt, en dat bij contact met fluor of nitrietzouten explodeert

Joodcyanide
Witte kristallen die smelten en met water tot waterstofcyanide reageren

Toxiciteit
Vooral waterstofcyanide is gevaarlijk bij inname. Bij contact met zuren komen cyanide elektronen vrij, die zich aan enzymen binden in de elektron transportketen van het lichaam. Gevolg is dat minder ATP wordt geproduceerd, en organen die daarvan afhankelijk zijn worden aangetast. Het gaat hierbij vooral om het hart en het zenuwstelsel.

In grote hoeveelheden is waterstofcyanide gas zeer dodelijk. Het is dan ook niet verbazend dat dit het hoofdbestanddeel van Zyklon-B was; het gas dat in de Tweede Wereldoorlog door Nazi Duitsland in de gaskamers werd gebruikt. Het is ook zeer waarschijnlijk dat waterstofcyanide is gebruikt tijdens de zelfmoord van Hitler en andere in zijn bunker aanwezige personen. De Tamil Tijgers in Sri Lanka nemen cyanide capsules als ze dreigen gevangen te worden genomen. In 1978 pleegden leden van de religieuze sekte Peoples Temple massaal zelfmoord met behulp van kaliumcyanide.

Milieu
In Baia Mare in Roemenië lekte cyanide uit een bezinkbekken bij een goudmijn.