Hoe komen mensen in contact met luchtverontreiniging? 

Lucht is voor mensen heel belangrijk. Mensen hebben zuurstof nodig om te overleven. Het is echter wel belangrijk dat de lucht die mensen inademen schoon is.

Er is de afgelopen eeuw uitgebreid onderzoek gedaan naar de effecten van luchtverontreiniging bij mensen. Hieruit blijkt bijvoorbeeld dat mensen die in de stad, in de buurt van drukke autowegen of industrie wonen, een grotere kans lopen om ziektes als kanker en astma te ontwikkelen en als gevolg daarvan eerder kunnen overlijden dan mensen die hun leven lang schone lucht hebben ingeademd. Maar mensen kunnen ook tijdens het werk in aanraking komen met luchtverontreinigende stoffen. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren tijdens het werken in een werkplaats met gevaarlijke stoffen. Op kantoor kan de lucht die gecirculereerd wordt door het ventilatiesysteem besmet zijn met ziekteverwekkende bacteriën. Thuis kunnen allerlei stoffen in de lucht zitten die schadelijk zijn voor de gezondheid. Tegenwoordig zitten in veel apparaten maar ook in de vloerbedekking en gordijnen, bromiden, zogenaamde brandvertragers, die kankerverwekkend zijn. Bij het stoken van een kachel, open haard of het gebruik van een geiser kunnen stoffen als koolstofmonoxide, koolstofdioxide en roet vrijkomen. De lucht kan ook verontreinigd zijn met microorganismen, die voor allerlei irritaties en allergiën kunnen zorgen. Wanneer een huis niet goed gelucht wordt, kunnen vocht en verontreinigende stoffen zich gaan ophopen in de binnenlucht.  

Wat zijn de effecten van luchtverontreiniging op de mens?

Luchtverontreiniging heeft bij mensen doorgaans eerst effect op het ademhalingsstelsel. Het kan het lichaam binnendringen via de huid, de mond en de longen. Gasvormige verontreinigingen kunnen diep in het ademhalingsstelsel doordringen. Gassen kunnen onderweg absorberen in de natte lichaamsoppervlakten. Hierdoor verandert de pH, wat irriterend voelt. Organische oplosmiddelen kunnen goed in het bloed opgenomen worden. 

De kans dat deeltjes het menselijk lichaam binnendringen is afhankelijk van de grootte van de deeltjes. Grote deeltjes blijven achter in de neus of worden doorgeslikt. Kleine deeltjes kunnen doordringen tot in de longen. Als het om een goed oplosbare stof gaat, kunnen deze deeltjes meteen doordringen in het bloed. Op het oppervlak van kleine deeltjes zit in verhouding meer toxisch materiaal geabsorbeerd dan op grotere deeltjes, dat ze makkelijk mee kunnen nemen het lichaam in.  

Wat zijn de effecten van luchtverontreiniging bij dieren?

Verontreinigende stoffen hebben op dieren effecten die overeenkomstig zijn met de effecten op mensen. Door zure regen kunnen vissen en andere waterorganismen in meren een zuurschok krijgen, waardoor de reproductie afneemt of de organismen zelfs sterven.  

Welke effecten heeft luchtverontreiniging bij planten?

Planten zijn voor sommige gasvormige verontreinigingen veel gevoeliger dan mensen of dieren dat zijn. Voorbeelden van zulke gassen zijn: HF, ozon, PAN (peroxyacetylnitraat) en etheen. Bij planten dringt de luchtverontreiniging vooral via de huidmondjes naar binnen. Deze staan in verbinding met de ruimtes tussen de bladcellen. Van daaruit kan het gas door de celwanden dringen en worden opgenomen in het celvocht. Sommige gasvormige verontreinigingen, zoals ozon brengen direct schade toe aan bladen van planten en bomen als ze de cel binnendringen. Bij luchtverontreiniging kan het blad van planten en bomen verkleuren of ontkleuren en het kan zelfs afsterven. De groei van de plant kan geremd worden. Het blad en de stengel kunnen slap worden en omkrullen. Soms kan een plant zich weer herstellen als er weer frisse lucht wordt toegevoegd. 

Wat zijn de gezondheidseffecten van afzonderlijke luchtverontreinigende stoffen?

Hier worden de gezondheidseffecten genoemd van een aantal bekende luchtverontreinigende stoffen. Deze effecten gaan pas optreden bij bepaalde concentraties. Deze concentraties verschillen per stof. Naarmate er meer schadelijke luchtverontreinigende stoffen in de lucht zijn, lopen mensen meer risico. Schadelijke stoffen kunnen een acuut effect hebben, zoals wanneer je meteen moet hoesten en keelpijn krijgt als je ozon inademt. Daarnaast zijn er ook stoffen die pas na een langere tijd effect geven, zoals asbest. Deze stoffen hebben een chronisch effect.

Koolmonoxide (CO) bindt zich in het bloed aan hemoglobine, zodat daar geen zuurstof meer aan kan binden. Bij lage concentraties worden gezonde mensen vermoeid en krijgen mensen met hartklachten pijn in de borst. Bij hogere concentraties gaat men slechter zien, verminderd de coordinatie, krijgt men hoofdpijn, wordt men duizelig, misselijk en verward. Bij zeer hoge concentraties is koolmonoxide dodelijk. Koolmonoxide kan ontstaan bij slechte verbranding. Om te voorkomen dat er in huis koolmonoxide ontstaat, is het belangrijk de schoorsteen en kachel 1x per jaar schoon te laten maken. Ook moet men de geiser laten controleren. 

Zwaveldioxide (SO₂) heeft vooral effect als gevolg van de omzetting tot zwavelzuur. Hierdoor worden de luchtwegen geprikkeld. Zwaveldioxide ontstaat bij de verbranding van fossiele brandstoffen. 

Ozon (O₃) zorgt voor een prikkeling van de slijmvliezen. Op de lange duur kan men gevoeliger worden luchtweginfecties en kan de kwaliteit van de longen afnemen. Ozon ontstaat bij onweer door de elektrificering van zuurstof (ozongeneratoren werken met hetzelfde principe). Het ontstaat ook in het verkeer. In de atmosfeer ontstaat het onder invloed van UV.  

Stikstofdioxide (NO₂) heeft dezelfde effecten als ozon. Deze treden echter pas op bij hogere concentraties. Stikstofdioxide ontstaat bij verbranding bij hoge temperatuur. 

Benzeen (C₆H₆) is bij mensen kankerverwekkend en veroorzaakt leukemie. 

PAK's (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen) kunnen kankerverwekkend zijn. Ze ontstaan bij verschillende industriële processen en in het verkeer.

Stof van tabaks- (sigarette)rook of openhaard irriteert de slijmvliezen van ogen, neus en luchtwegen en kan luchtweginfecties, bronchitis en longkanker veroorzaken. 

KWS (Koolwaterstoffen) zorgen voor een irritatie van de slijmvliezen, hoofdpijn, verlies van coordinatie, misselijkheid en schade aan de lever. Sommige Koolwaterstoffen kunnen bij dieren kanker veroorzaken en worden ervan verdacht dit ook bij mensen te kunnen veroorzaken. 

Asbest heeft geen acute effecten. Op de lange termijn kan de blootstelling aan asbest borst-,  buikvlies- en longkanker en longziekten veroorzaken. Omdat asbest zeer sterk is en nauwelijks wordt afgebroken en daarnaast bestand is tegen hitte, zuren en logen is het voor veel toepassingen geschikt. Het is lange tijd gebruikt voor brandwerende en isolerende producten. Omdat asbest kankerverwekkend is, mag het sinds 1993 niet meer in Nederland worden toegepast. 

Lood (Pb) te hoge concentraties lood zorgen bij kinderen voor een verstoorde mentale en lichamelijke ontwikkeling. In het algemeen zorgt lood voor een achteruitgang in coordinatie en mentale capaciteiten en schade aan nieren, zenuwstelsel en rode bloedcellen. 

Andere belangrijke luchtverontreinigende stoffen die toxische effecten kunnen veroorzaken zijn onder meer acrylonitril, carbondisulfide, dichlooretheen, dichloormethaan, styreen, tolueen, tetrachlooretheen, trichlooretheen, vinylchloride (PVC), waterstofdisulfide, arseen, cadmium, chroom, mangaan, kwik, nikkel, vanadium en anderen.

Bronnen: Dictaat Luchtverontreiniging Milieukunde InHolland Delft. samensteller: Monique Loeters

Klik hier om terug te keren naar het Lucht FAQ overzicht